Anthropic Hisselerinin %5'ini Kamu Yararı Fonuna Ayırıyor: Yönetişim Testi

Anthropic, hisselerinin %5'ini bir kamu yararı fonuna ayıracağını açıkladı. Hamle, yapay zeka şirketlerinde kâr ile kamu yararı arasındaki yönetişim gerilimini yeniden gündeme taşıyor. Asıl soru ise oranın büyüklüğü değil. Belirleyici olan, fonun kime hesap vereceği.

Ne oldu?

Anthropic, şirket hisselerinin %5'ini kamu yararı amacı taşıyan bir fona taahhüt etti. Fonun yönetim yapısı ilk açıklamada netleşmedi. Hangi alanlara kaynak aktaracağı ve hisselerin ne zaman nakde dönüşebileceği de belirsiz kaldı.

Yapay zeka şirketlerinde kâr ve kamu yararı dengesi neden bu kadar tartışmalı?

Anthropic, kurulduğu günden beri yönetişim yapısını kimliğinin bir parçası olarak sunuyor. Şirket Delaware'de Public Benefit Corporation (PBC), yani kamu yararı şirketi olarak kayıtlı. Bu statüde yönetim kurulu, hissedar kârının yanında beyan edilmiş bir kamu yararı hedefini de gözetmek zorunda. Bunun üzerine bir katman daha var: Long-Term Benefit Trust. Şirkette finansal çıkarı olmayan mütevellilerden oluşan bu yapı, zamanla yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunu seçme hakkı kazanıyor.

PBC statüsünün zayıf noktası ise biliniyor. "Kamu yararı" tanımı geniş, yaptırımı sınırlı. Yöneticileri bu yükümlülük gerekçesiyle dava etme hakkı genellikle belirli bir hisse eşiğini aşan yatırımcılara tanınıyor. Yani yapı, zorlayıcı bir mekanizmadan çok resmî bir niyet beyanı. Yeni fon bu boşluğa ölçülebilir bir varlık koyuyor. Soyut taahhüdün yerini, bilançoda karşılığı olan bir pay alıyor.

OpenAI ile karşılaştırma burada öğretici. OpenAI, kâr amacı gütmeyen bir kuruluşun altında kârı sınırlandırılmış bir şirket modeliyle başladı. 2023 sonundaki yönetim krizi, bu modelin baskı altında ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Şirket ardından PBC yapısına geçti. Kâr amacı gütmeyen vakıf ise yeni şirkette büyük bir hisse tutmaya devam ediyor. Kısacası iki laboratuvar zıt yönlerden aynı noktaya yaklaşıyor: ticari şirket, yanında bir kamu yararı varlığı.

Ne değişiyor? Fonun kontrolü kimde olacak?

Fonun anlamını belirleyecek tek bir değişken var: kontrol. Fon bağımsız mütevelliler tarafından mı yönetilecek, yoksa Anthropic yöneticilerine mi bağlı kalacak? Hisselerin oy hakkı fonda mı olacak? Oy hakkı varsa %5, yönetişimde küçük ama anlamlı bir blok demek. Yoksa yapı, esasen uzun vadeli bir hayırseverlik taahhüdünden ibaret kalır.

Hissedarlar açısından da tablo karmaşık. %5'lik pay, mevcut yatırımcıların payının seyrelmesi anlamına geliyor. Amazon ve Google gibi büyük yatırımcılar bunu kabul ettiyse, muhtemelen maliyeti düşük, itibar getirisini yüksek görüyorlar. Daha ince bir çelişki de var. Fonun değeri doğrudan Anthropic'in piyasa değerine bağlı. Şirket büyüdükçe fon zenginleşiyor. Bu durum, şirketin ticari başarısından pay alan bir aktörün aynı zamanda kamu yararının bekçisi olmasını bekliyor. Bağımsızlık iddiası tam bu noktada zayıflayabilir.

Sırada ne var?

Zamanlama göz ardı edilemez. Anthropic'in halka arza hazırlandığına dair haberler bir süredir dolaşıyor. Halka açık bir şirkette PBC yükümlülükleri ve bu tür bir fon, izahnamede risk ya da güvence olarak yer alır. Kurumsal yatırımcılar da bunu fiyatlar. Bu nedenle fonun yapısı, halka arz öncesinde yönetişimi kurumsallaştırma hamlesi olarak da okunabilir.

Önümüzdeki dönemde izlenmesi gerekenler:

• Fonun tüzüğü ve mütevellilerin kimler olacağı
• Hisselerin oy hakkının fonda kalıp kalmayacağı
• Kaynakların hangi alanlara gideceği: güvenlik araştırması, eğitim ya da ekonomik etki programları
• Hisse satışına getirilecek kısıtlar ve fonun Long-Term Benefit Trust ile ilişkisi

%5'lik fon tek başına bir denge mekanizması sayılmaz. Bağımsız yönetimle ve oy hakkıyla kurgulanırsa mevcut yapıya ölçülebilir bir katman ekler. Tüzük yayımlanana kadar ise bu hamleyi halka arz öncesi bir itibar adımı olarak okumak da meşru.