İstihdam Garantisi mi, Temel Gelir mi? Yapay Zeka İşsizliğine Karşı Tartışma

Yapay zekanın kitlesel işsizliğe yol açabileceği uyarıları arttıkça, bir zamanlar iktisat yazınının kıyısında duran istihdam garantisi önerisi yeniden masaya geliyor. Bu öneri, devletin çalışmak isteyen herkese sabit ücretli bir iş sunmasını içeriyor. Tartışmanın karşı kutbunda ise evrensel temel gelir duruyor.

Ne oldu?

İtibarlı isimlerden gelen bir uyarı dizisi, yapay zekanın ofis işlerinde çok büyük bir kırılma yaratabileceğini söylüyor. Bu uyarılar, eski bir fikri, yani devlet destekli iş garantisini, ana akım siyasetin konuşabileceği bir seçenek haline getiriyor. Konuyu ele alan yazılar, Milton Friedman'ın Kapitalizm ve Özgürlük kitabının önsözündeki gözlemine atıf yapıyor: Gerçek değişimi yalnızca kriz, gerçek ya da algılanan, üretir ve kriz geldiğinde uygulanacak politika, o sırada ortada duran fikirlere bağlıdır.

Friedman'ın tezi neden şimdi geçerli?

Friedman'ın argümanı basit bir mekanizmaya dayanıyor. Siyasetçiler kriz anında sıfırdan politika tasarlayamaz; hazır ve olgunlaşmış seçeneklerden birini seçer. 2008 finans krizinde parasal genişleme araçlarının hızla devreye girmesi, 2020'de pandemi döneminde doğrudan nakit transferlerinin birkaç hafta içinde yaygınlaşması bu örüntüye uyuyor. Pandemiden önce "helikopter para" tartışması da marjinal sayılıyordu.

Bugün kriz henüz yaşanmış değil, ama algılanan kriz var. Teknoloji şirketleri ve bankalar, yapay zekayı gerekçe göstererek ya da onu verimlilik hamlelerinin parçası yaparak kadro daraltıyor. İşten çıkarmaların ne kadarının gerçekten otomasyondan, ne kadarının maliyet baskısından ve faiz ortamından kaynaklandığı belirsiz. Yine de algı yeterli: Bir işletme "bu rolü model yapıyor" dediğinde, politika yapıcı hazırlık yapmak zorunda kalıyor. Dolayısıyla iş garantisi ile temel gelir arasındaki yarış, krizden önce başlamış bir fikir rekabeti.

Bir de zamanlama sorunu var. Önceki otomasyon dalgalarında işler yok oluyor, yenileri doğuyordu, ama geçiş on yıllar sürüyordu. Bilişsel işleri hedef alan yapay zeka bu geçişi sıkıştırabilir. Bu bir tahmin, kesinlik değil. Fakat sigorta mantığıyla bakınca, olasılığı düşük bile olsa maliyeti yüksek bir senaryoya hazırlıklı olmak makul.

İstihdam garantisi ile temel gelir nasıl ayrışıyor?

İki yaklaşım aynı kaygıya farklı cevap veriyor. Biri geliri iş üzerinden, diğeri iş olmadan sağlıyor.

İstihdam garantisinin savunucuları, işin yalnızca gelir değil, rutin, statü ve toplumsal bağ sağladığını vurguluyor. Ayrıca iş garantisi konjonktürle birlikte esniyor: Ekonomi daralınca programa katılım artıyor, toparlanınca azalıyor. Temel gelirin savunucuları ise yapay zekanın yarattığı değerin büyük bölümü az sayıda şirkette toplanırsa, işe bağlı olmayan bir dağıtım mekanizmasının kaçınılmaz olacağını savunuyor. Bu argüman, işin kendisinin azalacağı varsayımına dayanıyor; iş garantisi ise işin biteceğini değil, piyasanın o işi yeterince sunmayacağını varsayıyor.

İki modelin zayıf noktaları da farklı. Temel gelirde asıl tartışma finansman ve düzeyin yeterliliği: Yoksulluğu gerçekten önleyecek bir tutar, bütçe üzerinde ağır bir yük oluşturuyor. İş garantisinde ise asıl sorun, milyonlarca insana anlamlı, sürdürülebilir ve beceriyle uyumlu iş bulmak. Kamu kurumlarının bu ölçekte iş tasarlama kapasitesi sınanmış değil.

Türkiye'deki uygulamalarla kıyaslanınca ne görünüyor?

Türkiye'de İŞKUR'un Toplum Yararına Programı (TYP), iş garantisinin küçük ölçekli ve sınırlı bir akrabası sayılabilir. Program, işsizleri belediyeler ve kamu kurumlarında belirli bir süre için çalıştırıyor, karşılığında ücret ve sigorta desteği sağlıyor. Ancak TYP bir hak değil: Kontenjanı, süresi ve katılım koşulları sınırlı. Bu yüzden "çalışmak isteyen herkese iş" ilkesinden uzak, daha çok işsizlik döneminde geçici bir köprü işlevi görüyor.

TYP'nin kurumsal olarak gösterdiği en önemli şey, iş garantisinin teknik olarak mümkün olduğu. Eleştirilen yönü ise geçici niteliği ve çoğu zaman ücretli işe kalıcı geçişi sağlayamaması. Yapay zeka kaynaklı bir işten çıkarma dalgasında, orta düzey bir bankacının ya da yazılım test uzmanının TYP türü işlere yönlendirilmesi hem beceri hem ücret açısından uyumsuz kalabilir. İş garantisi ciddiye alınacaksa, program tasarımının işsizin önceki mesleğiyle bağını kuran, eğitimle birleşen bir yapıya evrilmesi gerekir.

Sırada ne var?

İzlenmesi gereken birkaç gösterge var. İlki, işten çıkarmaların gerekçesinde yapay zekanın gerçekten ne kadar yer tuttuğu; bu veri şirket açıklamalarından çok istihdam istatistiklerinde belirgin hale gelecek. İkincisi, pilot uygulamalar: Belirli bölgelerde küçük ölçekli iş garantisi ya da nakit transfer denemeleri, ideolojik tartışmadan daha değerli kanıt üretir. Üçüncüsü, vergi tartışması; yapay zeka kazançlarının nasıl vergilendirileceği, her iki modelin de finansman kapısını belirleyecek.

Benim değerlendirmem şu: Tek bir çözüm beklemek gerçekçi değil. Temel gelir hızlı kurulabilen bir güvenlik ağı, iş garantisi ise uzun süreli işsizliğin toplumsal maliyetine karşı daha güçlü bir araç. Kriz gerçekten gelirse, ilk aşamada nakit transferi, ardından seçici iş garantisi programları yan yana görülecek gibi. Friedman haklıysa asıl rekabet bugün, hangi fikrin daha olgun olduğu üzerinden yürüyor.

İlgili çerçeve için Guardian Tech'in tartışmayı ele aldığı yazıya bakılabilir.