Cenevre'de düzenlenen BM Konvansiyonel Silahlar Gözden Geçirme Konferansı'nda, otonom silahların kullanımını sınırlayacak yasal bağlayıcı bir anlaşma için müzakere yetkisi oluşturma girişimi cumartesiye karşı sabaha doğru çöktü. Devletlerin büyük çoğunluğu bağlayıcı bir müzakere sürecini desteklerken, Rusya'nın gece boyu süren itirazları konferansı çok daha zayıf bir sonuca mahkûm etti. Otonom silahlanmada yapay zekâ kullanımını denetlemeye yönelik on yılı aşan diplomatik çaba, bir kez daha oybirliği kuralına çarptı.

Ne oldu?

Cenevre'deki bir haftalık görüşmeler, geniş bir devlet çoğunluğunun desteklediği bağlayıcı anlaşma mandatını hedefliyordu. Konferansın oybirliği kuralı yüzünden Rusya'nın tek başına itirazı yetti; gözlemcilerin "filibustering" (oyalama) olarak tanımladığı yöntemle gece boyu süren pazarlıklar tükendi ve delegasyonlar sonunda çok daha hafif, bağlayıcı olmayan bir çerçeveyle yetinmek zorunda kaldı. Böylece ölümcül otonom silah sistemlerini (LAWS) uluslararası hukuka bağlamayı amaçlayan en güçlü girişimlerden biri yine akamete uğradı.

Neden önemli?

Bu çöküş, izole bir diplomatik kaza değil. BM bünyesindeki Hükümet Uzmanları Grubu, otonom silahlar konusunu 2014'ten beri tartışıyor ve bu süre boyunca hiçbir bağlayıcı sonuç çıkaramadı. Engelleme hep aynı ülkelerden geldi: Rusya, ABD, İsrail ve bazı dönemlerde Hindistan. Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi'nin (CCW) oybirliği kuralı, tek bir devletin tüm süreci kilitlemesine izin veriyor — kimyasal silahlar ya da kara mayınları gibi konularda bile benzer tıkanmalar yaşanmıştı, ama o anlaşmalar sonunda CCW dışında, isteyen devletlerin oluşturduğu koalisyonlarla hayata geçirildi.

Rusya'nın tutumu rastlantı değil, stratejik bir tercih. Ukrayna savaşı, otonom hedefleme yeteneğine sahip İHA'ların ve kamikaze dronların sahada yoğun şekilde test edildiği bir alana dönüştü; Rusya bu teknolojinin hem geliştiricisi hem kullanıcısı. Bağlayıcı bir denetim rejimi, böyle bir savaş ortamında elini kolunu bağlayacak bir yük. Aynı hesabı ABD de yapıyor: Pentagon'un otonom sistemlere yaptığı yatırım ve Anduril, Palantir gibi savunma teknolojisi şirketlerinin büyümesi, Washington'ı da bağlayıcı kısıtlamalara temkinli yaklaştırıyor. Diplomatik oyalama, burada bir arıza değil; büyük güçlerin AI silahlanma yarışında denetimden kaçınmak için kullandığı bilinen bir araç.

Kime nasıl yansır?

Sonuç, hesap verebilirlik açığının büyümesi. Nükleer, kimyasal ve biyolojik silahlarda olduğu gibi açık ve bağlayıcı normlar yokken, otonom hedefleme kararının ne zaman makineye, ne zaman insana ait olduğu sınırı bulanıklaşıyor. Bu da sivil kayıplardan sorumluluğu belirsizleştiriyor, ihracat kontrolünü zayıflatıyor ve savunma sanayisine "önce geliştir, kural sonra gelir" mantığıyla hareket etme alanı açıyor.

Silah türüBağlayıcı anlaşmaDurum
Nükleer silahlarNPT (1968)Bağlayıcı, ama evrensel değil
Kimyasal silahlarCWC (1993)Bağlayıcı, geniş katılımlı
Kara mayınlarıOttawa Sözleşmesi (1997)Bağlayıcı, büyük güçler dışarıda
Otonom silahlarYokBağlayıcı olmayan, zayıf çerçeve

Tablodaki örüntü açık: geçmişteki bağlayıcı anlaşmaların çoğu, oybirliği arayan forumların dışına çıkılarak, isteyen devletlerin kendi aralarında anlaşmasıyla kuruldu. Otonom silahlar için benzer bir yol haritası şimdilik yok, ama tartışılan alternatif bu.

Sırada ne var?

Sivil toplum tarafında Stop Killer Robots kampanyası gibi gruplar, süreci CCW dışına taşıyıp, Ottawa Sözleşmesi tipi bir "istekli devletler koalisyonu" modeline geçmeyi öneriyor. BM Genel Sekreterliği de yıllardır bağlayıcı bir çerçevenin belirli bir tarihe kadar oluşturulmasını talep ediyor, ancak bu çağrılar şimdiye dek sonuç üretmedi. Konferansın zayıf çerçeveyle kapanması, bu baskının önümüzdeki dönemde Genel Kurul'a ya da gönüllü bir devlet grubuna kayabileceğine işaret ediyor.

Gerçekçi olmak gerekirse, oybirliği kuralı değişmediği sürece CCW içinde bağlayıcı bir sonuç beklemek zor. Asıl soru, otonom silahlanmada halihazırda yaşanan fiili gelişmenin, hukuki çerçeveden çok daha hızlı ilerlediği gerçeği. Bu açık sürdüğü her yıl, kuralın değil, kural boşluğunun normalleşmesini güçlendiriyor.