İngiltere'de yapay zekâ şirketi Palantir'in, NHS'teki erişimini aile hekimi kayıtlarına kadar genişletmek için bir sağlık bakanıyla doğrudan WhatsApp üzerinden görüştüğü ortaya çıktı. Şirket, hastane verileriyle aile hekimi verilerinin birleştirilmesinin "tartışılmaz bir mantık" olduğunu öne sürerek bakanı ikna etmeye çalıştı. Asıl dikkat çeken nokta, veri erişiminin resmi ihale sürecinden değil, bir bakanın cep telefonundan genişletilmeye çalışılması.

Ne oldu?

Palantir, NHS England ile 330 milyon sterlinlik bir sözleşme yürütüyor; bu sözleşme kapsamındaki Federated Data Platform (FDP), hastane bekleme sürelerini ve taburcu süreçlerini hızlandırmak için ikincil bakım verilerini işliyor. Aile hekimi (GP) verileri bu sözleşmenin açıkça dışında tutulmuştu. Bu yılın şubatında şirket, sağlık bakanı Zubir Ahmed'e gönderdiği WhatsApp mesajlarında bu sınırın kaldırılmasını önerdi. Doktorlar, bu türden bir genişlemenin hasta-hekim güvenini zedeleyebileceğini söylüyor.

Neden önemli?

Hikâyenin asıl değeri, Palantir'in GP verisi istemesinde değil, bunu hangi kanaldan istediğinde. Kamu sağlık verisine erişim genellikle resmi ihale, parlamento denetimi, Ulusal Veri Koruyucusu ve ICO gibi kurumların süzgecinden geçer. Burada süreç tersine işlemiş: önce bakanla kişisel bir kanalda mutabakat aranmış, kurumsal denetim en iyi ihtimalle sonradan devreye girecek bir formalite haline gelmiş. İngiltere'nin sağlık veri politikasında bu tür arka kapı girişimlerinin bedeli ağır olmuştu — 2014'teki care.data programı, hastaların rızası olmadan verilerin üçüncü taraflara açılabileceği şüphesiyle kamuoyu tepkisi sonucu rafa kaldırılmıştı. 2017'de Royal Free NHS Trust'ın Google DeepMind ile veri paylaşımı da yasal dayanağı yetersiz bulunarak ICO tarafından eleştirilmişti. Her iki örnekte de güven kaybı, teknik başarısızlıktan değil şeffaflık eksikliğinden kaynaklanmıştı.

Palantir'in profili bu hassasiyeti artırıyor. Şirket, Trump'ı destekleyen Peter Thiel tarafından ortak kuruldu ve kökeni istihbarat ile sınır güvenliği yazılımı Gotham'a dayanıyor; ABD'de göçmenlik uygulamalarında kullanılan veri altyapısıyla da anılıyor. Bir istihbarat-savunma şirketinin, nüfusun en mahrem bilgilerini — ruh sağlığı notları, üreme sağlığı, bağımlılık geçmişi — barındıran aile hekimi kayıtlarına erişim istemesi, salt teknik bir tedarik meselesi olarak okunamaz.

Kime nasıl yansır?

FDP sözleşmesiyle Palantir zaten NHS'in ikincil bakım veri altyapısının içine girmiş durumda. Aile hekimi verisi eklenirse, tedarikçi bağımlılığı niteliksel bir sıçrama yapar: GP kayıtları, bir bireyin yaşamı boyunca süren en bütünlü sağlık kaydıdır ve hastane verisinden çok daha hassastır.

KatmanMevcut kapsam (FDP)Önerilen genişleme
Veri türüHastane/ikincil bakım kayıtlarıAile hekimi/birincil bakım kayıtları
HassasiyetVaka bazlı, bölümselBoylamsal, yaşam boyu, mahrem
Sözleşme durumuAçık, denetime tabiKapsam dışı, resmi onay yok
RiskVeri entegrasyonuTek tedarikçiye kilitlenme

Bir kez Foundry mimarisi üzerine kurulan boru hatları derinleşirse, ileride farklı bir tedarikçiye geçmek teknik ve mali olarak güçleşir. Bu da Palantir'e, sözleşme yenileme dönemlerinde fiyat ve koşullar üzerinde kaldıraç sağlar — tam da rekabetçi ihalenin önlemeye çalıştığı durum.

Sırada ne var?

İzlenmesi gereken birkaç nokta var: ICO'nun ve Ulusal Veri Koruyucusu'nun konuya resmi bir tavır alıp almayacağı, İngiliz Tabipler Birliği'nin (BMA) ve aile hekimi örgütlerinin baskısının somut bir sonuç doğurup doğurmayacağı, ve FDP sözleşmesinin yenileme döneminde kapsamın nasıl tanımlanacağı. Benzer arka kanal girişimlerinin başka yapay zekâ tedarikçileri tarafından da denenip denenmediği de ayrıca takip edilmeli; bu olay istisna değilse, kamu sağlık verisine erişim artık ihale masasında değil, bakanların kişisel mesajlaşma uygulamalarında şekilleniyor demektir.

Palantir'in yazılımının NHS'teki bekleme sürelerini kısaltmış olması mümkün; ama bir hizmetin işe yaraması, erişiminin nasıl genişletildiğini meşrulaştırmaz. Sorun burada teknolojinin kendisi değil, kamu sağlık verisine dair kararların şeffaf süreçlerin dışına itilmesi.