Avustralya'da veri merkezi şirketlerinin siyasetçilerle kurduğu temas yoğunluğu, yapay zekâ altyapı yatırımlarının arkasındaki lobicilik faaliyetini gözler önüne seriyor. Transparency International Australia'nın analizine göre on şirketin yöneticileri, üç yıllık dönemde beş eyalette toplam yaklaşık 120 görüşme gerçekleştirdi. Bu rakam, veri merkezi sektörünün karar alıcılarla kurduğu ilişkinin boyutunu gösteren nadir örneklerden biri.

Ne oldu?

Transparency International Australia'nın incelemesine göre, on veri merkezi şirketinin üst düzey yöneticileri üç yılda beş eyalet başbakanı ve bakanlarıyla yaklaşık 120 kez bir araya geldi. Queensland Başbakanı David Crisafulli, 13 görüşmeyle "açık ara en sık erişilen" eyalet lideri olarak kayda geçti. Rapor, bu görüşme sıklığının siyasi bağışlarla birleştiğinde şirketlere karar alıcılar üzerinde "sınırsız erişim" sağladığını ve bunun "eşit olmayan bir oyun alanı" doğurduğunu savunuyor. Analiz, bu sayının buzdağının görünen ucu olduğunu, resmi takvime girmeyen gayri resmi temasların dışarıda kaldığını da ekliyor.

Neden önemli?

Veri merkezi lobiciliğinin bu kadar yoğunlaşması tesadüf değil. Üretken yapay zekâ modellerinin eğitimi ve çalıştırılması devasa hesaplama kapasitesi gerektiriyor; bu da küresel ölçekte yeni bir veri merkezi inşaat dalgasını tetikledi. Microsoft, Google, Amazon ve Meta gibi şirketler son yıllarda veri merkezi yatırımlarını büyük ölçüde artırdı, Avustralya da bu yarışta bölgesel bir yatırım merkezi konumuna oturdu. Ancak bu tesisler aynı zamanda büyük miktarda elektrik ve soğutma suyu tüketiyor; bu da yerel şebeke kapasitesini, su tahsisini ve imar kararlarını doğrudan etkiliyor.

Sorunun özü burada: veri merkezi şirketleri kamusal kaynakları -enerji şebekesi, su, arazi, vergi teşviki- tüketirken, bu kaynakları tahsis eden karar alıcılarla kamuoyunun göremediği yoğunlukta özel temas kuruyor. Bu model Avustralya'ya özgü değil. ABD'de eyalet ve yerel yönetimler, veri merkezi yatırımını çekmek için vergi muafiyeti teklifi yarışına girdi; bu süreçte lobicilik bütçeleri ve bağışlar da arttı. Avrupa'da yapay zekâ düzenlemesi müzakereleri sırasında büyük teknoloji şirketlerinin Brüksel'deki temas sıklığı benzer şekilde eleştiri konusu oldu. Türkiye'de de veri merkezi ve yapay zekâ altyapı yatırımları büyürken, hangi şirketin hangi bakanlıkla hangi sıklıkta görüştüğüne dair kamuya açık, sistematik bir kayıt mekanizması bulunmuyor. Sessiz lobicilik, şeffaflık altyapısı zayıf olan her pazarda aynı şekilde işliyor: karar süreci görünür değilse, hesap sorulabilirlik de zayıflıyor.

Kime nasıl yansır?

Bu asimetrinin kimi nasıl etkilediğini somutlaştırmak gerekir.

TarafAvantaj/Dezavantaj
Veri merkezi şirketleriDüzenleme ve teşvik kararlarına erken, doğrudan erişim
Yerel topluluklar ve çevre gruplarıSu/enerji tahsis kararlarına girdi verme şansı sınırlı
Küçük ölçekli rakiplerBüyük şirketlerin kurduğu ilişki ağına erişemiyor, pazara giriş dezavantajlı
DüzenleyicilerTek taraflı bilgi akışına bağımlı kalma, düzenleyici yakalanma riski

Tablo gösteriyor ki en büyük kaybeden, görüşme masasında temsilcisi olmayan taraflar: yerel halk ve küçük ölçekli rakipler. Düzenleyici yakalanma riski tam burada somutlaşıyor; karar alıcı sürekli aynı şirketlerden bilgi alırsa, düzenlemeyi o şirketlerin çerçevesiyle şekillendirmeye başlar.

Sırada ne var?

Rapor, Avustralya'da lobicilik kayıtlarının ve siyasi bağış ifşasının güçlendirilmesi çağrısıyla sonuçlanıyor. İzlenmesi gereken üç başlık var: eyaletlerin lobicilik kayıt zorunluluğunu toplantı düzeyinde detaylandırıp detaylandırmayacağı, veri merkezi su ve enerji tüketiminin kamuya açık raporlama standardına bağlanıp bağlanmayacağı, seçim dönemlerinde bu sektörden gelen bağışların ayrı başlıkta izlenip izlenmeyeceği.

Veri merkezi yatırımı başlı başına kötü değil; bölgesel ekonomiye istihdam ve altyapı getiriyor. Sorun, bu yatırımın kamusal kaynak tüketimiyle orantılı bir şeffaflık yükümlülüğü taşımaması. Yapay zekâ altyapı yarışı hızlandıkça, hangi ülke ve eyaletin bu dengeyi kayıt zorunluluğuyla kurduğu, hangisinin sessiz lobiciliğe açık kaldığı asıl ayrım noktası olacak.